طراحی یک چارچوب ساختاری تفسیری برای کاربری موفق فناوری بلاکچین در زنجیرۀ تأمین سازمان‌های کوچک و متوسط

مقدّمه

مدیریت زنجیره تأمین پایدار[1] از سوی محققان و پژوهشگران بسیار مورد توجه قرار گرفته است (روی و همکاران[2]، ۲۰۱۸؛ لی و همکاران[3]، ۲۰۱۵). مدیریت زنجیره تأمین پایدار بر عملکرد محیطی، اجتماعی و اقتصادی تمرکز دارد و به‌دنبال توسعه پایدار توسط نظام‌های نظارتی، شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان است (گولیسیک و اسمیت[4]، ۲۰۱۳) و به‌عنوان یک ابزار برای کسب جایگاه رقابتی در بازار شناخته می‌شود (خدا کرمی و همکاران[5]، ۲۰۱۵). نیاز به زنجیره‌های تأمین سریع، چابک و پویا امروزه بیشتر از قبل وجود دارد، زیرا زنجیره‌های تأمین امروزی به‌دلیل ماهیت جهانی‌شان پیچیده‌تر از همیشه هستند و شرکت‌ها باید به‌طور مداوم تکامل یابند و به‌سرعت با نیازهای مختلف مشتریان سازگار شوند (دی فرانچسکو و همکاران[6]، 2023). طراحی و توسعه یک زنجیره تأمین پایدار چالش‌هایی را برای مدیران در سراسر جهان ایجاد کرده است. طبیعت پیچیده زنجیره تأمین با وجود واحدهای چند سطحی که از نظر فیزیکی جدا شده‌اند که تلاش می‌کنند به حداکثر سود خود برسند، اجرای مدیریت زنجیره تأمین پایدار در شرکت‌های کوچک و متوسط را حتی دشوارتر می‌کند (نایاک و دایگوده[7]، 2019). این پیچیدگی به‌دلیل عدم اطمینان‌هایی ناشی از عواملی مانند جهانی‌شدن، سیاست‌های تنوع‌پذیر، رفتار ناقص انسانی، تأثیرات فرهنگی و... افزایش می‌یابد (ایوانوف و همکاران[8]، ۲۰۱۸). افزایش انتقالات ناکارآمد، جَعل، سرقت و زنجیره‌های تأمین ناکارآمد منجر به نقض اعتماد شده‌است و نیاز به یک سیستم شفاف، قادر به ارائه اطلاعات به‌صورت زمان واقعی به‌همراه قابلیت تأیید، وجود دارد.

در حال حاضر، زنجیره‌های تأمین وابسته به سیستم‌هایی مانند برنامه‌ریزی منابع سازمانی هستند که اطلاعات را در یک مکان مرکزی ذخیره می‌کنند، اما این سیستم‌ها یا سیستم‌های مشابه نقایص خود را دارند. افزون بر این، عدم اعتماد میان اعضای زنجیره تأمین و ضعف این سیستم متمرکز باعث پیچیدگی‌های بیشتری می‌شود و آن را در مقابل حملات، فساد و هک قرار می‌دهد (دانگ و همکاران[9]، ۲۰۱۷). در حوزه مدیریت زنجیره تأمین پایدار، اعتبارسنجی و تأیید دارای اهمیت استراتژیک است؛ زیرا فرایندها، محصولات و رویدادها در داخل زنجیره تأمین باید با معیارها و گواهینامه‌های خاصِ پایداری مطابقت داشته‌باشند (گریم و همکاران[10]، ۲۰۱۶). حل این مشکل پیچیده در تقویت شفافیت، ایمنی، انعطاف‌پذیری و صحت فرایند زنجیره تأمین و پاسخ به این مشکل در استفاده از فناوری بلاکچین[11] است (اصغرپور سرشکه و همکاران، 1403).

بلاکچین و اینترنت اشیا[12] دو بعد از ابعاد صنعت 4.0 هستند که نقش مهمی در مدیریت زنجیره تأمین پایدار و لجستیک معکوس دارند (دو تا و همکاران[13]، 2023). بلاکچین به‌عنوان یک دفتر کل غیر متمرکز و تغییرناپذیر شناخته شده‌است که ذخیره‌سازی ایمن و شفافیت در عملیات تجاری را تسهیل می‌کند. در این سیستم، داده‌ها به‌صورت متوالی در بلوک‌هایی ثبت می‌شوند و این بلوک‌ها به‌صورت زنجیره‌ای به‌هم متصل می‌شوند (اصغرپور سرشکه و همکاران، 2023). به‌عنوان یک پایگاه داده، بلاکچین عملیات‌های ایمن و سازگار را توسط گره‌های شبکه فراهم می‌کند (بک[14]، 2018). بلاکچین همچنین تسویه معاملات در زمان واقعی را بدون دخالت شخص ثالث فراهم می‌کند و در صنایع مختلف به‌عنوان راه‌حلی برای مسائل اعتماد و امنیت پذیرفته شده‌است (تنور و همکاران[15]، 2022).

پیاده‌سازی بلاکچین به شرکت‌ها کمک می‌کند تا کسب‌وکارهای انعطاف‌پذیر و مقیاس‌پذیر را با هزینه کمتر، امن‌تر، مؤثرتر و کنترل‌شده‌تر ایجاد کنند. همچنین با ایجاد شفافیت و صرفه‌جویی در هزینه، سود شرکت‌ها و مزیت رقابتی آن‌ها را افزایش می‌دهد (کو و همکاران[16]، 2018)؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که استفاده از فناوری بلاکچین به‌خصوص بر عملکرد شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEs[17]) پتانسیل تأثیرگذاری دارد (راکشیت و همکاران[18]، 2023).

در حال حاضر بلاکچین به‌عنوان یک فناوری مهم و نوآورانه در زمینه مدیریت زنجیره تأمین شناخته شده‌است (اصغرپور سرشکه و همکاران، 1403)، اما بسیاری از تحقیقات و مطالعات در این حوزه بر روی سازمان‌های بزرگ تمرکز داشته‌اند و تأثیر آن بر سازمان‌های کوچک و متوسط را به‌طور کامل بررسی نکرده‌اند. در حالی که شرکت‌های کوچک و متوسط نیز نیاز به بهره‌برداری از مزایای بلاکچین در زنجیره تأمین دارند و می‌توانند از این فناوری برای بهبود عملکرد، کاهش هزینه‌ها و افزایش اعتبار خود استفاده‌کنند؛ بنابراین، این پژوهش با هدف طراحی یک چارچوب ساختاری تفسیری برای کاربری موفق فناوری بلاکچین در زنجیره تأمین سازمان‌های کوچک و متوسط انجام‌شده است. این چارچوب بر اساس تجزیه و تحلیل عوامل موفقیت و موانع اجرای بلاکچین در این سازمان‌ها توسعه داده‌شده‌است و به شرکت‌های کوچک و متوسط کمک می‌کند تا بتوانند بلاکچین را به‌طور موفقیت‌آمیز در زنجیره تأمین خود پیاده‌سازی کنند و از مزایای آن بهره‌برداری کنند. این پژوهش با مرور ادبیات حوزه مدیریت زنجیره تأمین پایدار به‌خصوص در زنجیره تأمین شرکت‌های کوچک و متوسط، به تجزیه و تحلیل عوامل موفقیت فناوری بلاکچین برای مدیریت زنجیره تأمین پایدار می‌پردازد. در ابتدا با مرور ادبیات این عوامل شناسایی شده و با استفاده از مدل ساختاری تفسیری تجزیه و تحلیل می‌شوند.

مبانی نظری و پیشینه پژوهش

مدیریت زنجیره تأمین موضوعات متنوعی مانند یکپارچگی زنجیره تأمین (فلین و همکاران[19]، 2010؛ گوناسکاران و نگایی[20]، 2004)، هماهنگی زنجیره تأمین (کاندا و دشموخ[21]، 2008)، زنجیره تأمین چابک (اسوافورد و همکاران[22]، 2006)، عملکرد زنجیره تأمین (گوناسکاران و همکاران[23]، 2004)، طراحی زنجیره تأمین (شارما و همکاران[24]، 2013) و... را در خود جای داده است. افزایش روند پایداری توجه را به مدیریت زنجیره تأمین پایدار منحرف کرده است. مدیریت زنجیره تأمین پایدار یعنی مدیریت جریان‌های مواد، اطلاعات و سرمایه و همکاری بین شرکت‌ها در زنجیره تأمین به‌نوعی که اهداف از سه بعد توسعه پایدار، یعنی اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی تبعیت می‌کند که از نیازها و تقاضای مشتریان و ذی‌نفغان ناشی می‌شوند. در زنجیره تأمین‌های پایدار، کلیه اعضا باید معیارهای زیست‌محیطی و اجتماعی را برآورده سازند تا در داخل زنجیره تأمین باقی به‌مانند، در حالی که انتظار می‌رود رقابت‌پذیری از طریق برآورده کردن نیازها و معیارهای اقتصادی مربوط به مشتری حفظ شود (سئورینگ و مولر[25]، 2008). مدیریت زنجیره تأمین پایدار یک تقاطع حیاتی است که سه جنبه سود، زیست‌محیطی و اجتماعی را ترکیب می‌کند (گلیسیک و اسمیت، 2013).

فناوری بلاکچین در حال حاکمیت بر صحنه فناوری است. در واقع، فناوری بلاکچین قدرت پشت پروژه ارز دیجیتال بیت کوین را فراهم کرده است (ناکاموتو[26]، 2008). بیت‌کوین فقط یک استفاده از فناوری بلاکچین است، این فناوری همچنین فرایندهای عملیاتی کسب‌وکار را به‌ویژه عملیات زنجیره تأمین را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است (تیان[27]، 2016). فناوری بلاکچین یک پایگاه داده گسترده از رکوردها یا دفترچه‌های عمومی / خصوصی مشترک همه رویدادهای دیجیتالی است که بین اعضای شرکت‌کننده از فناوری بلاکچین اجرا و به اشتراک گذاشته شده‌اند (کروسبی و همکاران[28]، 2016). تکنولوژی دفتر توزیع‌شده پایه فناوری بلاکچین است. در فناوری بلاکچین، ارزش توسط ثبت معاملات در یک دفتر مشترک ثبت می‌شود و این معاملات توسط اطلاعات شفاف و قابل بازرسی با زمان‌گذاری توزیع‌شده امن تأمین می‌شوند (انگلیس و همکاران[29]، 2016).

قرارداد هوشمند، یکی از ویژگی‌های کلیدی فناوری بلاکچین، نمایندگان را قادر می‌سازد تا معامله تأیید شده را بدون مشارکت هر شخص ثالث انجام دهند. یک قرارداد هوشمند به‌طور طبیعی یک برنامه نرم‌افزاری است که قوانین و سیاست‌ها را برای مذاکره شرایط و اقدامات بین نمایندگان فراهم می‌کند که به‌طور خودکار احراز هویت می‌کند که شرایط قراردادی مورد تأیید قرار گرفته‌اند و معاملات مختلف را انجام می‌دهد (دلمولینو و همکاران[30]، 2016). فناوری بلاکچین تضمین می‌کند که شفافیت بدون تغییرات رفتاری در میان نمایندگان شرکت‌کننده حاصل می‌شود که بهبود قابل اعتمادی در کل شبکه منجر می‌شود. این عامل اصلی برای بهبود عملکرد زنجیره تأمین است. فناوری بلاکچین برای طراحی، سازمان‌دهی و برنامه‌ریزی مدیریت عمومی و عملیات زنجیره تأمین بسیار مؤثر خواهد بود (اصغرپور سرشکه، 1402).

با استفاده از قراردادهای هوشمند، نمایندگان قادر خواهند بود رویدادهایی مانند مالکیت محصول، خدمات ارزش‌افزوده، گواهی‌نامه‌ها، تعداد، کیفیت، مکان‌ها و... را تغییر دهند (ابی‌رتنه و منفرد[31]، 2016). فناوری بلاکچین به دو طریق به جریان مواد و اطلاعات کمک خواهد کرد: با ایجاد قابلیت اعتماد و شفافیت. این موارد به افزایش سطح سفارشی‌سازی، کاهش هزینه نظارت و تدابیر مدیریت جامع برای خدمت به مشتری نهایی منجر خواهد شد (تیان، 2016). در نهایت، اقدامات پایداری به‌طور مؤثر در سراسر کل زنجیره تأمین با استفاده از فناوری بلاکچین برای دستیابی به عملکرد اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی یعنی اهداف سه‌گانه، پیاده‌سازی خواهد شد. رصد شرایط احتمالی زیست‌محیطی و اجتماعی که ممکن است خطر زیست‌محیطی، اجتماعی، ایمنی یا بهداشتی ایجاد کنند، یک کاربرد مهم از فناوری بلاکچین است (آدامز و همکاران[32]، 2018). مزایای اقتصادی قابل‌مشاهده‌تر هستند و چندین نمونه نشان‌می‌دهد که فناوری بلاکچین در افزایش ثروت شرکت‌های همکار کمک‌کننده است (متلر[33]، 2016). از نظر عملکرد پایدار، فناوری بلاکچین می‌تواند اطمینان از رعایت حقوق بشر و روش‌های کاری عادلانه و ایمنی فراهم کرده و با کاهش نقض‌ها، سوء استفاده‌ها را کاهش دهد.

دی فرانچسکو و همکاران[34] (2023) در پژوهشی تحت‌عنوان «چگونه فناوری بلاکچین فرایندهای زنجیره تأمین پایدار را بهبود می‌بخشد: راهنمای عملی»، به بررسی کاربردهای فناوری بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین می‌پردازد. این مقاله رویکرد جامعی را برای تحلیل کاربردها و مزایای تکنولوژی بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین ارائه می‌دهد. این تحقیق به ارائه یک دیدگاه کلان برای تجزیه و تحلیل مزایا در هر فرایند اصلی زنجیره تأمین از منبع گرفته تا مشتری نهایی و لجستیک معکوس از دیدگاه زنجیره ارزش «حلقه بسته» می‌پردازد. این مقاله از رویکرد تحقیق کیفی با تجزیه و تحلیل مطالعات موردی بر پایه داده‌های ثانویه استفاده می‌کند و یک چارچوب نظری برای بهبود عملکرد زنجیره تأمین با استفاده از بلاکچین ارائه می‌دهد. در نهایت، مقاله به بحران‌ها و موانع اصلی پیاده‌سازی بلاکچین می‌پردازد که به مدیران کمک می‌کند تا فواید واقعی آن را ارزیابی کنند.

ویشواکارما و همکاران[35] (2023) در پژوهشی تحت‌عنوان «پذیرش فناوری بلاکچین، زنجیره تأمین پایدار مراقبت‌های بهداشتی را برای بهبود عملکرد زنجیره تأمین مراقبت‌های بهداشتی فعال کرد»، به بررسی تأثیر ویژگی‌های بلاکچین در زنجیره تأمین سلامت پرداخته‌است. این پژوهش بر اساس تحقیق تجربی انجام‌شده است و با استفاده از مرور ادبیات نتایج به‌دست‌آمده‌اند. از فناوری بلاکچین، شیوه‌های پایدار زنجیره تأمین سلامت، عملکرد زنجیره تأمین سلامت و مشارکت ذی‌نفغان به‌عنوان متغیرهای اصلی استفاده‌شده‌اند. نتایج این پژوهش نشان‌می‌دهد که بلاکچین به‌طور مؤثر در افزایش مشارکت ذی‌نفغان و بهبود عملکرد زنجیره تأمین سلامت استفاده می‌شود. این مطالعه نشان داد که اتخاذ زنجیره تأمین سلامت پایدار مبتنی بر بلاکچین می‌تواند در مقابله با شرایط ویروس کووید-19 مؤثر باشد.

     کمبل و همکاران[36] (2023) در پژوهشی تحت‌عنوان «تأثیر فناوری بلاکچین بر یکپارچگی زنجیره تأمین و عملکرد زنجیره تأمین پایدار: شواهدی از صنعت خودرو»، به بررسی ارتباط بین ادغام یکپارچه‌سازی زنجیره تأمین مبتنی بر اطلاعات و ارتباطات و عملکرد زنجیره تأمین پایدار می‌پردازد. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی ارتباط بین فناوری بلاکچین و عملکرد زنجیره تأمین پایدار است. این پژوهش استفاده از فناوری بلاکچین را به‌عنوان یک منبع فناوری اطلاعاتی خاص برای همکاری و بازپیکربندی ارتباطات با اعضای زنجیره تأمین به‌منظور دستیابی به عملکرد زنجیره تأمین پایدار در نظر می‌گیرد. نتایج به‌دست‌آمده فرضیه مثبت تأثیر فناوری بلاکچین بر عملکرد زنجیره تأمین پایدار را تأیید می‌کند. نتایج نقش مهم یکپارچه‌سازی زنجیره تأمین را به‌عنوان یک متغیر واسطه معنی‌دار بین فناوری بلاکچین و عملکرد زنجیره تأمین پایدار تأیید می‌کند. نتیجه نشان‌می‌دهد که یکپارچه‌سازی زنجیره تأمین تأثیر قوی با اثر واسطه‌ای کامل بر ارتباط بین فناوری بلاکچین و عملکرد زنجیره تأمین پایدار دارد.

فرناندز و همکاران[37] (2022) در پژوهشی تحت‌عنوان «بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین پایدار: کاربرد روش‌شناسی فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)»، با هدف بررسی فناوری بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین، از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) بهره می‌برد. با استفاده از مرور ادبیات و نظرات متخصصان از حوزه‌های مختلف، مزایای بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین شناسایی شده و از روش AHP برای ارتقا استفاده از فناوری بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین، به‌خصوص در مقایسه داخل یک صنعت، استفاده شده‌است. در این پژوهش، هشت عنصر اصلی از جمله غیر متمرکز بودن، انعطاف‌پذیری، امنیت، قراردادهای هوشمند، پایداری، قابلیت ردیابی، شفافیت و اعتماد مورد بررسی قرار گرفته‌اند. نتایج نشان داده‌اند که در زنجیره تأمین شامل فناوری بلاکچین، وزن متغیرهای فایده فردی به‌طور قابل توجهی بیشتر از زنجیره‌های تأمین معمولی هستند.

کوهی‌زاده و همکاران[38] (2021)، در پژوهشی تحت‌عنوان «فناوری بلاکچین و زنجیره تأمین پایدار: بررسی تئوری موانع پذیرش»، با استفاده از چارچوب فناوری-سازمان-محیط و نظریه‌های زمینه نیرو، موانع انتشار سریع بلاکچین را بررسی نمودند. پژوهش آن‌ها از ادبیات درزمینه فناوری، رویکردهای سازمانی و مسائل پایداری استفاده نموده و دید کلی جامعی از موانع انتشار بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین پایدار ارائه می‌دهد. این موانع با استفاده از چارچوب فناوری، سازمانی، محیطی-زنجیره تأمین و خارجی-محیطی بررسی شده و سپس با مشارکت اساتید دانشگاهی و صنعتی و با استفاده از روش DEMATEL تجزیه‌وتحلیل شدند. نتایج نشان داد که موانع زنجیره تأمین و فناوری اهمیت بالاتری نسبت به دیگر موانع دارند.

     خان و همکاران[39] (2021) در پژوهشی تحت‌عنوان «تجزیه‌وتحلیل داده‌های سبز، فناوری بلاکچین برای توسعه پایدار و شیوه‌های زنجیره تأمین پایدار: شواهدی از شرکت‌های کوچک و متوسط»، به بررسی تأثیر فناوری بلاکچین بر روی عملکرد پایدار زنجیره تأمین با هدف بهبود عملکرد سازمانی پرداختند. با جمع‌آوری داده‌ها از 364 شرکت تولیدی کوچک و متوسط در چین و پاکستان، این تحقیق از مدل‌سازی معادلات ساختاری با استفاده از روش PLS-SEM استفاده کرده است. نتایج آن‌ها نشان داد که فناوری بلاکچین و سیستم‌های اطلاعات سبز تأثیر مثبتی بر عملکرد پایدار زنجیره تأمین دارند. همچنین، سیستم‌های اطلاعات سبز و عملکرد پایدار زنجیره تأمین ارتباط مثبت و معناداری دارند. افزون بر این، عملکرد پایدار زنجیره تأمین ارتباط مثبت و معناداری با پایداری (عملکرد عملیاتی، زیست‌محیطی و اقتصادی) دارد.

     مانوپاتی و همکاران[40] (2020) در پژوهشی تحت‌عنوان «یک رویکرد مبتنی بر بلاکچین برای یک زنجیره تأمین پایدار چندلایه»، به بررسی تأثیر فناوری بلاکچین بر فرایندهای زنجیره تأمین می‌پردازد. هدف این مطالعه توسعه رویکرد بلاکچین مبتنی بر دفتر رکوردهای توزیع‌شده به‌منظور نظارت بر عملکرد زنجیره تأمین و بهینه‌سازی هم‌زمان سطوح انتشار و هزینه‌های عملیاتی است که نتیجه بهتری برای زنجیره تأمین ایجاد می‌کند. در این پژوهش رویکرد بلاکچین برای مسائل تخصیص تولید مختلف در یک زنجیره تأمین چند مرحله‌ای تحت سیاست مالیات کربن پیشنهاد شده‌است. نتایج نشان‌می‌دهد که رویکرد بلاکچین مبتنی بر دفتر رکوردهای توزیع‌شده هم‌زمان هزینه کل و انتشار کربن را کاهش می‌دهد که موجب پایداری در زنجیره تأمین می‌شود.

     در جدول 1 جمع‌بندی و خلاصه‌ای از مطالعات صورت گرفته آورده شده‌است.

جدول 1. جمع‌بندی مطالعات انجام‌شده

     اگرچه مزایای استفاده از فناوری بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین پایدار مورد توجه قرار گرفته است، اما در عمل واقعی، بهبودی در کاربرد آن در شرکت‌های کوچک و متوسط مطرح نشده است. مردم استفاده از فناوری بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین را به‌عنوان یک فناوری مخرب می‌پندارند. اعضای زنجیره تأمین نیاز به درک و برنامه‌ریزی برای این چالش‌ها هستند. بر اساس ادبیات منتشر شده، این پژوهش عوامل کلیدی موفقیت برای فناوری بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین را شناسایی کرده است. این عوامل در جدول 2 نشان داده‌شده‌است.

جدول 2. عوامل کلیدی موفقیت برای پیاده‌سازی بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین پایدار (یافته‌های پژوهش)

ادامه جدول 2. عوامل کلیدی موفقیت برای پیاده‌سازی بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین پایدار (یافته‌های پژوهش)

روش پژوهش

پژوهش حاضر از حیث هدف پژوهشی کاربردی و از حیث روش انجام آن، در گروه پژوهش‌های توصیفی-پیمایشی طبقه‌بندی می‌شود و از نظر چگونگی به‌دست آوردن داده‌های مورد نیاز از نوع غیر آزمایشی و همچنین از آنجایی‌که این پژوهش به بررسی داده‌های مرتبط با برهه‌ای از زمان می‌پردازد از نوع پژوهش‌های مقطعی محسوب‌می‌شود. جهت جمع‌آوری مبانی نظری موضوع از روش کتابخانه‌ای استفاده شده که این روش در خصوص مطالعه ادبیات موضوع و بررسی پیشینه پژوهش و نظراتی که راجع به موضوع وجود دارد و نیز فراهم آوردن چارچوبی مناسب برای مطالعه موضوع انتخاب شده‌است.

     بر اساس مرور مطالعات پیشین چهارده عامل کلیدی مهم در موفقیت پیاده‌سازی بلاکچین در زنجیره تأمین پایدار شناسایی شده‌است که در جدول 1 قابل مشاهده‌است. سپس با تأیید صوری خبرگان دانشگاهی، ماتریس تصمیم جهت جمع‌آوری اطلاعات از مطلعین و خبرگان ارائه شد و تجزیه‌وتحلیل داده با استفاده از روش مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM[70]) انجام شد. با توجه به پژوهش ساعتی[71] (1990) در روش‌های خبره‌محور 10 خبره کفایت لازم را دارد (معصومی و اصغرپور، 1400). در این پژوهش سعی شد از حداقل خبرگان در دسترس که شاخص خبرگی را دارا بودند استفاده شود. بدین‌منظور خبرگان انتخاب شده در این پژوهش 15 نفر از اساتید دانشگاهی و مدیران صنعتی هستند. شاخص‌های اعتبارسنجی خبرگان داشتن سابقه بیش از 10 سال در صنعت، حداقل تحصیلات کارشناسی‌ارشد در حوزه‌های مدیریتی و فناوری اطلاعات و ارتباطات است.

مدل‌سازی ساختاری تفسیری فرایند یادگیری تعاملی است که توسط وارفیلد در سال 1973 معرفی شد. در واقع، نام‌گذاری تفسیری این روش به این دلیل است که ISM یک قضاوت گروهی بوده و در آن تصمیم‌گیری می‌شود که کدام عوامل و چگونه با یکدیگر در ارتباط باشند. همچنین چون ساختاری کلی از مجموعه‌ای روابط به‌دست‌آمده در بین عوامل مختلف استخراج می‌شود، ساختاری است. مدل‌سازی ساختاری تفسیری دارای مزایایی است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. درک این روش برای کاربران مختلف در گروه‌های میان‌رشته‌ای آسان است.
2. توانایی اداره ارتباطات بسیار زیاد متغیرها در سیستم‌های پیچیده را دارا است.
3. نگرشی جامع از سیستم را ارائه می‌دهد.
4. ابزاری جهت یکپارچه نمودن ادراکات مختلف است.

برای انجام روش مدل‌سازی ساختاری تفسیری گام‌های زیر طی می‌شود:

1- تشکیل ماتریس خود تعاملی ساختاری (SSIM): رابطه بین شاخص‌ها با استفاده از این ماتریس به‌دست می‌آید، در این گام خبرگان معیارها را به‌صورت زوج با یکدیگر در نظر می‌گیرند و بر اساس زیر به مقایسات زوج پاسخ می‌دهند؛ یعنی در مقایسه دو معیار از حروف V, A, X, O بر اساس تعاریف زیر استفاده می‌کنند.

V: عامل سطر i باعث محقق شدن عامل ستون j می‌شود.

A: عامل ستون j باعث محقق شدن عامل سطر i می‌شود.

X: هر دو عامل سطر و ستون باعث محقق شدن یکدیگر می‌شوند (عامل i و j رابطه دوطرفه دارند).

O: بین عامل سطر و ستون هیچ ارتباطی وجود ندارد.

2- ایجاد ماتریس دست‌یابی اولیه: این ماتریس بر مبنای ماتریس SSIM تشکیل‌می‌شود. بدین‌صورت که اگر خانه (i, j) در ماتریس SSIM نماد V گرفته باشد، خانه مربوط در ماتریس دست‌یابی عدد 1 و خانه قرینه آن، یعنی خانه (j, i) عدد صفر می‌گیرد. اگر خانه (i, j) در ماتریس SSIM نماد A گرفته باشد، خانه مربوط در ماتریس دست‌یابی عدد صفر و خانه قرینه آن، یعنی خانه (j, i) عدد 1 می‌گیرد. اگر خانه (i, j) در ماتریس SSIM نماد X گرفته باشد، خانه مربوط در ماتریس دست‌یابی عدد 1 و خانه قرینه آن، یعنی خانه (j, i) هم عدد 1 می‌گیرد. اگر خانه (i, j) در ماتریس SSIM نماد O گرفته باشد، خانه مربوط در ماتریس دست‌یابی عدد صفر و خانه قرینه آن، یعنی خانه (j, i) عدد صفر می‌گیرد.

3- تشکیل ماتریس دست‌یابی نهایی: با در نظر گرفتن رابطه تعاملی بین عناصر لازم است، ماتریس دست‌یابی اولیه سازگار شود. این سازگاری با استفاده از روابط ثانویه که ممکن است وجود نداشته‌باشند به ماتریس دستیابی اولیه افزوده می‌شوند. بدین ترتیب، برخی عناصر صفر تبدیل به 1 خواهد شد.

4- تعیین سطح شاخص‌ها: پس از تعیین مجموعه قابل‌دستیابی و مجموعه مقدم برای هر عنصر و تعیین مجموعه مشترک، سطح‌بندی متغیرها انجام‌می‌شود. مجموعه قابل‌دستیابی برای هر عنصر، مجموعه‌ای است که در آن سطرها ماتریس دستیابی نهایی به‌صورت یک ظاهر شده باشند و مجموعه مقدم، مجموعه‌ای است که در آن ستون‌ها به‌صورت یک ظاهر شده باشند. با به‌دست آوردن اشتراک این دو مجموعه، مجموعه مشترک به‌دست خواهد آمد. عناصری که مجموعه مشترک با مجموعه قابل‌دستیابی یکسان باشد، سطح اول اولویت را به خود اختصاص می‌دهند. با حذف این عناصر و تکرار این مرحله برای سایر عناصر، سطح کلیه عناصر تعیین می‌شود.

5- ترسیم مدل ساختاری تفسیری: بر اساس سطوح تعیین شده و ماتریس دست‌یابی نهایی مدل ترسیم می‌شود (یانگ و لی، 2020).

یافته‌ها

در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل عوامل موفقیت پیاده‌سازی بلاکچین برای ایجاد زنجیره تأمین پایدار از روش ISM استفاده شده‌است. پس شناسایی این عوامل، پرسش‌نامه این روش که یک ماتریس تصمیم‌گیری است در اختیار خبرگان قرار گرفته شده‌است. در گام اول با نظرسنجی از هر خبره ماتریس خود تعاملی ساختاری تشکیل‌می‌شود. به‌منظور تبدیل به ماتریس دستیابی اولیه در ابتدا با استفاده از مُد نظرات خبرگان نوع رابطه بین عوامل تعیین شده و سپس بر اساس گام دوم ماتریس دستیابی اولیه مطابق جدول 3 تشکیل‌می‌شود. در گام سوم ماتریس دستیابی نهایی با سازگار نمودن ماتریس دستیابی اول به‌دست می‌آید. این ماتریس در جدول 4 نشان داده‌شده‌است.

جدول 3. ماتریس دستیابی اولیه (یافته‌های پژوهش)

جدول 4. ماتریس دستیابی نهایی (یافته‌های پژوهش)

با استفاده از ماتریس دستیابی نهایی می‌توانیم مجموعه‌های قابل‌دستیابی و مجموعه پیش‌نیاز را برای هر عامل شناسایی نماییم. مجموعه قابل‌دستیابی شامل همان عامل و عوامل دیگری است که باعث محقق شدن آن‌ها می‌شود و مجموعه پیش‌نیاز مجموعه‌ای است که دارای همان عامل و عواملی است که باعث محقق شدن آن عامل می‌شوند. مجموعه‌های قابل‌دستیابی و پیش‌نیاز برای هر عامل در جدول 5 نشان داده‌شده‌است. در ابتدا اشتراک این دو مجموعه محاسبه شده که به آن مجموعه تقاطع می‌گویند و سپس عواملی که مجموعه قابل‌دستیابی و مجموعه تقاطع آن‌ها برابر باشند به‌عنوان سطح اول انتخاب می‌شوند. با توجه به جدول 5 برنامه‌ریزی و اجرای مؤثر (₇F) و پشتیبانی مدیریت ارشد (₁₂F) به‌عنوان سطح i انتخاب می‌شوند.

جدول 5. سطح‌بندی در تکرار اول (یافته‌های پژوهش)

     در ادامه سطر و ستون عوامل سطح یک در ماتریس دستیابی نهایی حذف شده و محاسبات مجدداً انجام خواهد شد. این فرایند تا رسیدن به سطح‌بندی نهایی تکرار می‌شود. جدول 6 سطح‌بندی کامل و نهایی را پس از انجام تکرارها نمایش می‌دهد. عوامل در هشت سطح تقسیم شدند. همچنین شکل 1 مدل ism تولید شده را نمایش می‌دهد. این مدل به توسعه سلسله‌مراتب عواملی که برای این مطالعه شناسایی‌شده‌اند کمک می‌کند. این دیاگرام بینش‌هایی را در مورد روابط متقابل بین این عوامل از دیدگاه سیستمی ارائه می‌دهد. سلسله‌مراتب به‌همراه جهت روابط در شکل 1 نشان داده‌شده‌است. ترتیب سلسله‌مراتبی از بالا به پایین افزایش قدرت محرکه را نشان‌می‌دهد. در حالی که فلش‌ها نمایانگر تأثیر یک عامل بر عامل دیگر در ساختار سلسله‌مراتبی هستند. نتایج به‌دست‌آمده نشان‌می‌دهد که پشتیبانی مدیریت ارشد و برنامه‌ریزی و اجرای مؤثر در سطح اول عوامل کلیدی موفقیت فناوری بلاکچین در زنجیره تأمین سازمان‌های کوچک و متوسط قرار می‌گیرند. حمایت‌های دولت و مدیریت مناسب محدودیت‌های مالی در سطح‌های بعدی قرار دارند که منجر به ارتقا زیرساخت‌ها و تقویت فرهنگ سازمانی خواهند شد.

جدول 6. سطح‌بندی کامل و نهایی (یافته‌های پژوهش)

ادامه جدول 6. سطح‌بندی کامل و نهایی (یافته‌های پژوهش)

شکل 1. مدل ساختاری تفسیری به‌کارگیری فناوری بلاکچین در سازمان‌های کوچک و متوسط (یافته‌های پژوهش)

     مدل ISM از ارقام باینری صفر و یک برای نشان دادن پیوند بین عوامل استفاده می‌کند. به‌نوعی که رقم صفر نشان دهنده عدم وجود ارتباط و رقم یک نشان دهنده ارتباط است. این روش قدرت رابط بین عوامل را نشان نمی‌دهد. بدین‌منظور این پژوهش با استفاده از تجزیه و تحلیل MICMAC برای نشان دادن و رتبه‌بندی عوامل بر اساس قدرت نفوذ و وابستگی آن‌ها استفاده می‌کند. جدول 7 قدرت نفوذ و میزان وابستگی را برای هر یک از عوامل نشان‌می‌دهد. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، آگاهی و اعتماد مصرف‌کننده و بهبود ارتباط با ذی‌نفغان خارجی دارای بیشترین قدرت نفوذ از بین عوامل پیاده‌سازی بلاکچین است. ارتقا زیرساخت، تقویت فرهنگ سازمانی و بهبود ارتباط با ذی‌نفغان خارجی نیز دارای بیشترین میزان وابستگی هستند.

جدول 7. امتیاز عوامل بر اساس قدرت نفوذ و میزان وابستگی (یافته‌های پژوهش)

     بر اساس امتیازات به‌دست‌آمده می‌توان عوامل را در چهار دسته ناحیه پیوند، مستقل، خودمختار و وابسته گروه‌بندی کرد. شکل 2 تقسیم‌بندی این عوامل را در چهار دسته ذکرشده نشان‌می‌دهد. عوامل با قدرت نفوذ پایین و میزان وابستگی بالا در ناحیه وابستگی دسته‌بندی قرار می‌گیرند. در حالی که عوامل با قدرت نفوذ و میزان وابستگی پایین در ناحیه خودمختار قرار می‌گیرند. عوامل با قدرت نفوذ و میزان وابستگی بالا در ناحیه پیوند قرار گرفته و عوامل مستقل شامل آن‌هایی است که دارای قدرت نفوذ بالا و میزان وابستگی کمتر هستند. با توجه به‌شکل 2 ناحیه پیوند شامل بهبود ارتباط با ذی‌نفغان خارجی، پذیرش مشتری و پذیرش تأمین‌کننده است. ناحیه مستقل شامل تقویت فرهنگ سازمانی، ارتقا زیرساخت، مدیریت مناسب محدودیت‌های مالی و پشتیبانی مدیریت ارشد است. ناحیه وابستگی شامل ارتباطات و فناوری اطلاعات، حفظ امنیت و حریم خصوصی، آگاهی و اعتماد مصرف‌کننده و ایجاد رقابت است. ناحیه خودمختار شامل حمایت دولت، برنامه‌ریزی و اجرای مؤثر و مقیاس‌پذیری و انعطاف‌پذیری است.

شکل 2. نمودار MICMAC بر اساس میزان وابستگی و قدرت نفوذ (یافته‌های پژوهش)

بحث

پشتیبانی مدیریت ارشد و برنامه‌ریزی دقیق برای اجرای مؤثر، از مهم‌ترین عوامل موفقیت در کاربری فناوری بلاکچین در زنجیره تأمین سازمان‌های کوچک و متوسط (SMEs) است. مدیریت ارشد با تعهد و حمایت خود می‌تواند منابع لازم (مالی، انسانی و تکنولوژیک) را به‌درستی تخصیص داده و اهداف استراتژیک سازمان را با استفاده از فناوری بلاکچین هم‌سو کند. برنامه‌ریزی دقیق نیز با تعریف مراحل اجرا، ارزیابی ریسک‌ها و تعیین زمان‌بندی‌های مناسب، امکان پیاده‌سازی کارآمد و بدون وقفه این فناوری را فراهم می‌آورد. این اقدامات موجب بهبود شفافیت، ردیابی و کارایی در زنجیره تأمین می‌شود و در نهایت رقابت‌پذیری سازمان را افزایش می‌دهد. به‌کارگیری فناوری بلاکچین، مانند هر پروژه دیگر، نیاز به منابع مالی دارد و تأمین مالی در این پروژه اهمیت ویژه‌ای دارد. هزینه‌های مربوط به توسعه و پیاده‌سازی فناوری شامل استخدام توسعه‌دهندگان، خرید یا اجاره زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری و هزینه‌های مرتبط با امنیت و نگهداری سیستم‌ها است. افزون بر این، آموزش کارکنان برای استفاده مؤثر از این فناوری نیز نیازمند بودجه است. تأمین مالی کافی تضمین می‌کند که پروژه بدون وقفه و با کیفیت بالا اجرا شود که می‌تواند از طریق مدیریت مناسب محدودیت‌های مالی یا حمایت‌ها و مشوق‌های مختلف دولتی میسر شود.

از دیگر پارامترهای اثرگذار در موفق به‌کارگیری فناوری بلاکچین می‌توان به مقوله فرهنگ اشاره داشت؛ ایجاد یک فرهنگ سازمانی مثبت و پذیرا که از سازمان خود حفاظت نمایند. فرهنگ سازمانی مثبت نقش بسیار حیاتی در پذیرش و بهره‌مندی از فناوری‌های جدید دارد. این فرهنگ باید توجه به نوآوری، انعطاف‌پذیری و تسهیل در تغییرات را در بر گیرد تا سازمان به‌شکل مثبتی به فناوری‌های نوین نگاه کند. در یک محیط سازمانی پویا، کارکنان باید تشویق به اشتراک‌گذاری ایده‌ها، اختراعات و تجربیات مرتبط با فناوری جدید شوند تا افزایش دانش کلی سازمان و بهبود توانایی جذب و بهره‌مندی از فناوری‌های نوین ایجاد گردد. این همکاری‌ها منجر به ارتقا دانش سازمان و افزایش توانایی در جذب و بهره‌مندی از فناوری‌های نوین می‌شود. افزون بر این، در یک فرهنگ سازمانی مثبت، کارکنان احساس امنیت می‌کنند که می‌توانند با چالش‌ها و مشکلاتی که همراه با به‌کارگیری فناوری جدید ممکن است پیش آید، مقابله کنند. این امر، افزایش انگیزه و اعتماد به نفس در سازمان را به‌دنبال دارد. به‌طور کلی، فرهنگ سازمانی مثبت با ایجاد زمینه مناسب برای نوآوری و تفکرهای نوین، سازمان را برای پذیرش و بهره‌مندی از فناوری‌های جدید به بهترین نحو آماده می‌سازد. همچنین، دسترسی به زیرساخت‌های فنی مناسب از دیگر الزامات اساسی برای به‌کارگیری این فناوری در سازمان‌های کوچک و متوسط محسوب‌می‌شود. این زیرساخت‌های فنی می‌توانند شامل عناصری چون شبکه‌های ابری، امنیت سایبری، فضای ذخیره‌سازی اطلاعات و اتصالات اینترنتی با سرعت بالا باشند. ایجاد چنین زیرساخت‌های فنی، افزون بر ایجاد بهینگی در عملکرد بلاکچین، قابلیت سازمان برای ارائه پشتیبانی فعال از این فناوری نوین را تقویت می‌نماید. این اقدام نه‌تنها موجب اجرای مؤثر بلاکچین می‌شود بلکه به سازمان این امکان را می‌دهد که به بهترین شکل ممکن با چالش‌ها و فرصت‌های مرتبط با این فناوری مواجه گردد و در نهایت، بهبود یابد.

عدم گسترش یکنواخت فناوری بین تمام اعضای زنجیره تأمین، موضوعی اساسی و بدیهی است؛ زیرا این زنجیره از سازمان‌ها با اندازه‌ها و ساختارهای متنوع تشکیل شده‌است که دسترسی یکسان به فناوری بلاکچین برای همه آن‌ها چالش‌هایی را به‌همراه دارد. این چالش‌ها ناشی از اختلافات در توانمندی‌ها، منابع مالی و سطوح دانش و تخصص میان اعضا است. به‌منظور افزایش گسترش یکنواخت بلاکچین در زنجیره تأمین، لازم است تا راهکارهایی ارائه شود که بتوانند متناسب با نیازها و توانمندی‌های متنوع اعضا، امکان استفاده از این فناوری را به بهترین شکل ممکن برای هر سازمان ممکن سازند. توضیح این موارد برای ذی‌نفغان خارجی اعم از تأمین‌کنندگان و مشتریان و همچنین ذی‌نفغان داخلی همچون کارکنان می‌تواند به پذیرش آن‌ها در قبول این فناوری کمک کند.

فناوری اطلاعات (IT) نقش حیاتی در موفقیت به‌کارگیری فناوری بلاکچین دارد. IT با فراهم کردن زیرساخت‌های مناسب، از جمله شبکه‌های پایدار و امن، سخت‌افزارهای قدرتمند و نرم‌افزارهای کارآمد، امکان اجرای بی‌دردسر و پایدار بلاکچین را فراهم می‌آورد. همچنین، تیم‌های IT با تخصص در توسعه، پیاده‌سازی و نگهداری سیستم‌های بلاکچین، تضمین می‌کنند که این فناوری به‌طور صحیح و بهینه در فرایندهای زنجیره تأمین ادغام شود. افزون بر این، واحدهای IT مسئولیت آموزش کارکنان و کاربران نهایی، رفع مشکلات فنی و به‌روزرسانی مداوم سیستم‌ها را بر عهده دارند که این امور به افزایش پذیرش و بهره‌وری از فناوری بلاکچین کمک می‌کند. از دیگر مواد حائز اهمیت رعایت امنیت و حریم خصوصی در به‌کارگیری فناوری بلاکچین در سازمان‌های کوچک و متوسط بسیار حیاتی است. این فناوری بر اساس اصول رمزنگاری و توزیع داده‌ها عمل می‌کند که امکان اطمینان از امانت و اعتبار داده‌ها را فراهم می‌کند. در سازمان‌های کوچک و متوسط که ممکن است منابع امنیتی محدودی داشته‌باشند، اهمیت این مسائل دوچندان می‌شود. حفظ امنیت داده‌ها از تهدیدهای دیجیتالی و جلوگیری از دسترسی غیر مجاز به اطلاعات، اعتماد سازمان و ارتقا اعتبار آن را تضمین می‌کند. همچنین، حریم خصوصی فردی و تجاری که یکی از ارکان اصلی بلاکچین است، به سازمان‌ها امکان می‌دهد تا اعتماد و رضایت مشتریان خود را حفظ کرده و در محیط رقابتی بهتری باشند. در نتیجه، افزایش امنیت و رعایت حریم خصوصی در به‌کارگیری بلاکچین، اساسی برای سازمان‌های کوچک و متوسط به‌منظور ارتقا کارایی، جلب‌اعتماد و مقابله با چالش‌های امنیتی است.

نتیجه‌گیری

با توجه به تحلیل انجام‌شده در حوزه استفاده از فناوری بلاکچین برای مدیریت زنجیره تأمین پایدار، می‌توان نتیجه گرفت که این فناوری می‌تواند به‌طور مؤثر در بهبود عملکرد شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEs) در زنجیره تأمین تأثیرگذار باشد. استفاده از بلاکچین در زنجیره تأمین، ابزاری قدرتمند برای افزایش شفافیت، امنیت و انعطاف‌پذیری فرایندها است. این فناوری می‌تواند مشکلاتی همچون انتقالات ناکارآمد، جعل، سرقت و نقض اعتماد را بهبود بخشیده و زنجیره تأمین را به یک سیستم شفاف و قابل‌اعتماد تبدیل کند.

نتایج تجزیه‌وتحلیل انجام‌شده در این مطالعه نشان‌می‌دهد که برای پایداری در زنجیره تأمین با استفاده از فناوری بلاکچین، فرهنگ سازمانی و زیرساخت‌های مرتبط با آن باید حمایت شوند. همچنین، نقش مدیریت ارشد و ارتباطات و فناوری اطلاعات بسیار حیاتی است، زیرا این دو عامل بر پذیرش تأمین‌کنندگان تأثیر مهمی دارند. استفاده از روش ISM برای تجزیه و تحلیل عوامل موفقیت پیاده‌سازی بلاکچین نشان‌می‌دهد که حمایت دولت و محدودیت‌های مالی نیز از اهمیت زیادی برخوردارند. این عوامل می‌توانند تأثیرگذاری خود را بر ذی‌نفغان خارجی و اجرای برنامه نیز نشان دهند. در نهایت، ارتباط و فناوری اطلاعات به‌عنوان عاملی مهم در فرایند مدیریت زنجیره تأمین پایدار با استفاده از بلاکچین شناسایی شده‌است. این دو عامل به‌دلیل قدرت نفوذ بالا و وابستگی کم به سایر عوامل، از اهمیت بیشتری برخوردارند. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، شفافیت، امنیت و انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین با استفاده از فناوری بلاکچین قابل‌بهبود است. اقدام به اجرای فرایندهای پایداری با تأثیر بر زنجیره تأمین و توجه به عواملی همچون فرهنگ سازمانی، حمایت دولتی و ارتباطات و فناوری اطلاعات می‌تواند به تحقق اهداف پایداری در زنجیره تأمین کمک کند.

     با اتکا به نتایج به‌دست‌آمده، می‌توانیم به این نتیجه برسیم که مدیریت باید از ابزارهای نوین برای تقویت عوامل موفقیت در توفیق کاربست فناوری بلاکچین استفاده نماید که یکی از این ابزارهای نوین گیمیفیکیشن است. گیمیفیکیشن یک رویکرد است که از عناصر و مفاهیم مشترک بازی‌ها، مانند رقابت، پاداش، نشان‌ها و چالش‌ها، در سیستم‌ها یا فعالیت‌های غیر بازی به‌منظور تحریک انگیزه، مشارکت فعال و تعامل کاربران استفاده می‌کند. این رویکرد به‌منظور بهبود تجربه کاربری، افزایش مشارکت و ایجاد انگیزه در فعالیت‌ها، مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین می‌تواند برای برخی از پارامترهای اثرگذار همچون تقویت فرهنگ سازمانی، پذیرش مشتریان و تأمین‌کنندگان، تأثیرگذار و مؤثر باشد. از طریق اعمال عناصر گیمیفیکیشن، مانند پاداش‌ها، نشان‌ها و چالش‌ها، می‌توان فرهنگ سازمانی را تقویت کرده و کارکنان را به مشارکت فعال و ارتقا ارزش‌های سازمانی ترغیب نمود. همچنین، در بخش پذیرش مشتریان، ارائه پاداش‌ها و ترغیب‌هایی به مشتریان برای مشارکت فعال، افزایش انگیزه و رضایت آن‌ها را ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، در رابطه با تأمین‌کنندگان، برگزاری مسابقات و اعطای پاداش‌هایی به تأمین‌کنندگانی که به موقعیت‌ها و الزامات امنیتی پاسخ می‌دهند، اعتماد و همکاری مثبت با این ارائه‌کنندگان را تقویت می‌کند. به‌طور کلی، گیمیفیکیشن با افزایش تعاملات مثبت و ایجاد انگیزه در این بخش‌ها، می‌تواند بهبود و ارتقا چشم‌انداز و عملکرد سازمانی را به‌همراه داشته‌باشد.

[1]. Sustainable supply chain management

[2]. Roy et al.

[3]. Li et al.

[4]. Golicic & Smith

[5]. Khodakarami et al.

[6]. Difrancesco et al.

[7]. Nayak & Dhaigude

[8]. Ivanov et al.

[9]. Dong et al.

[10]. Grimm et al.

[11]. Blockchain Technology

[12]. Internet of Things

[13]. Dutta

[14]. Beck

[15]. Tanwar et al.

[16]. Ko et al.

[17]. Small and Midsize Enterprises

[18]. Rakshit et al.

[19]. Flynz et al.

[20]. Gunasekaran & Ngai

[21]. Kanda & Deshmukh

[22]. Swafford et al.

[23]. Gunasekaran et al.

[24]. Sharma et al.

[25]. Seuring & Müller

[26]. Nakamoto

[27]. Tian

[28]. Crosby et al.

[29]. English et al.

[30]. Delmolino et al.

[31]. Abeyratne & Monfared

[32]. Adams et al.

[33]. Mettler

[34]. Difrancesco et al.

[35]. Vishwakarma et al.

[36]. Kamble et al.

[37]. Fernandez et al.

[38]. Kouhizadeh et al.

[39]. Khan et al.

[40]. Manupati et al.

[41]. Pandey et al.

[42]. Eklund & Beck

[43]. Kohad et al.

[44]. Chaabane et al.

[45]. Ferreira et al.

[46]. Saberi et al.

[47]. da Silva & Moro

[48]. Gopalakrishnan et al.

[49]. Stiller & Gold

[50]. Barney

[51]. de Sousa et al.

[52]. Diabat et al.

[53]. Ghadimi et al.

[54]. Rossi et al.

[55]. Beske & Seuring

[56]. Dubey et al.

[57]. Chen et al.

[58]. Fatima et al.

[59]. Mohanta et al.

[60]. Diabat et al.

[61]. Faisal

[62]. Jabbour & de Sousa Jabbour

[63]. Luthra et al.

[64]. Wolf

[65]. Bai & Sarkis

[66]. Busse et al.

[67]. Yawar & Seuring

[68]. Al Zaabi et al.

[69]. Chkanikova & Mont

[70]. Interpretive Structural Modelling (ISM)

[71]. Saaty