آمار
| تعداد نشریات | 21 |
| تعداد شمارهها | 457 |
| تعداد مقالات | 3,578 |
| تعداد مشاهده مقاله | 4,383,424 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 2,887,937 |
پیرنگسازی «بنمایۀ مقیّد» در قصههای فارسی | ||
| پژوهش نامه ادبیات داستانی | ||
| مقاله 2، دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 55، فروردین 1405، صفحه 29-58 اصل مقاله (616.05 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22126/rp.2025.12649.2163 | ||
| نویسنده | ||
| محمد پارسانسب | ||
| استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| بنمایههای داستانی در قصههای کهن فارسی نقشها و کارکردهای متنوعی ایفا میکنند و همچون عنصری ساختاری، معنایی و زیباییشناختی، در ساخت و تقویت مفاهیم قصه، انسجام متنی و نظم روایی آن مشارکت دارند؛ و از همه مهمتر، شماری از آنها عنصری هستند که میتوانند پیرنگ یک قصه را شکل دهند؛ این گونه از بنمایهها که حضورشان در قصه ضروری است و به همین دلیل، غیرقابل حذفاند، «بنمایۀ مقیّد» نامیده میشوند. تاکنون کارکرد این بنمایهها در قصههای فارسی کمتر مورد مطالعه قرار گرفتهاست. در این نوشتار، قصد داریم با تحلیلهای ساختارگرایانه و بررسیهای محتوایی، همراه با شواهدی از متون کهن فارسی، به توضیح کارکرد بنمایۀ مقیّد در ساخت پیرنگ داستانی بپردازیم. با این مقدمات، میتوان این پرسش را مطرح کرد که اگر برپایۀ آراء برخی از منتقدان، قصۀ فارسی از حیث کیفیّت روایی، کاستیهایی دارد، این همه جاذبه و رغبتی که چنین قصههایی در مخاطب برمیانگیزند از کجا سرچشمه میگیرد؟ در توضیح این پرسش و پرسشهای دیگر، میتوان گفت که شماری از بنمایههای مقیّد با حضور در قصه، نه تنها کاستیهای روایی، فقدان منطق علیّت، ضعف حقیقتمانندی و انسجام متنی را جبران میکنند و مفاهیم قصه را شکل میدهند، حتّی با فراهم آوردن مجموعهای از عناصر و مفاهیم اعتقادی، فرهنگی و اساطیری بر گرد خود، به گفتمانسازی در قصه نیز یاری میرسانند. ما این بنمایههای مقیّد را که پیرنگی تازه میسازند و خود بدل به پیرنگ یا قصهای خواندنی میشوند، بنمایههای پیرنگساز نامیدهایم. چنین بنمایهها و پیرنگهایی را نه در ادب روایی فارسی که در ادبیات همۀ ملل دنیا میتواند مشاهده کرد. از این رو، مطالعاتی از این دست، در ریشهشناسی قصههای مشترک در ادبیات ملل مختلف و نیز کشف روابط فکری و فرهنگی میان ملتها بسیار کارآمد خواهد بود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| بنمایۀ مقیّد؛ بنمایۀ پیرنگساز؛ پیرنگ؛ کارکرد؛ قصۀ فارسی؛ درخت | ||
| مراجع | ||
|
ابوالفتوح رازی، حسینبن علیبن محمد .(1381) روضالجنان و روحالجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، تهران: مشهد، آستان قدس رضوی.
اسکولز، رابرت. (1379) درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران: آگه.
الیاده، میرچا. (1385) رساله در تاریخ ادیان، ترجمۀ جلال ستاری، انتشارات سروش: تهران
بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد .(1353) تاریخ بلعمی، تصحیح محمد تقی بهار، تهران: زوّار
بیهقی، علیبن زید. (1361)، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: انتشارات فروغی.
پارسانسب، محمد .(1388) «بنمایه: تعاریف، گونهها، کارکردها و ...»، فصلنامۀ نقد ادبی، سال 1، شماره 5، 7-40. URL: http://lcq.modares.ac.ir/article-29-4957-fa.html
پارسانسب، محمد و حسن ذوالفقاری. (1402) فرهنگنامۀ داستانهای متون فارسی (چهار جلد)، چاپ چهارم، تهران: چشمه.
پراپ، ولادیمیر .(1368) ریختشناسی قصههای پریان، ترجمۀ فریدون بدرهای، تهران: طوس.
تبریزی، شمسالدین محمد (1369): مقالات شمس تبریزی، تصحیح محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی.
تقوی، محمد و الهام دهقان (1388): «موتیو چیست و چگونه شکل میگیرد؟»، فصلنامۀ نقد ادبی، سال 2، ش 8، 7-3. URL: http://lcq.modares.ac.ir/article-29-7299-fa.html
تودروف، تزوتان. (1385) نظریۀ ادبیات (متنهایی از فرمالیستهای روس)، ترجمۀ عاطفه طاهایی، تهران: اختران.
تودروف، تزوتان. (1388) بوطیقای نثر (پژوهشهایی نو دربارۀ حکایت)، ترجمۀ انوشیروان گنجیپور، تهران: نشر نی.
تودروف، تزوتان. (1392) بوطیقای ساختارگرا، ترجمۀ محمد نبوی، تهران، آگه.
خالقداد هاشمی عباسی، مصطفی. (1375 ش/1997 م) دریای اسمار، به کوشش تاراچند و امیرحسن عابدی، دهلی نو.
خانجانی، کیهان [گردآورنده] (1402): الفِ تألیف (درسگفتارهای عناصر در داستان)، تهران: آگه.
خسروی، ابوتراب. (1388) حاشیهای بر مبانی داستان، تهران: نشر ثالث.
خلف نیشابوری، ابواسحاق ابراهیمبن منصور. (1340) قصصالانبیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
خواجوی کرمانی، محمودبن علیبن محمود .(1350) گل و نوروز، تصحیح کمال عینی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
خوافی، مجد. (1382) روضۀ خلد، حسین خدیو جم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیبل، الیزابت.(1389) پیرنگ، ترجمۀ مسعود جعفری، تهران: مرکز.
سرخسی، حامدبن فضلالله. (1381) اعجوبه و محجوبه، تصحیح رضا سمیعزاده، تهران: آنا.
سلاجقه، پروین. (1395) «جستاری تحلیلی در کارکرد موتیوهای آشنا و آشناییزدا در داستانهای کودک و نوجوان»، مطالعات ادبیات کودک، سال هفتم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان، 126-146.
سمیعی گیلانی، احمد. (1386) «مضمون، مایۀ غالب و نماد»، نامۀ فرهنگستان، سال 9، ش 2، 49-59.
سورآبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری. (1381) تفسیر سورآبادی، تصحیح سعیدی سیرجانی، تهران: فرهنگ نشر نو.
صدقه، جان (1378): «درخت در اساطیر کهن»، ترجمۀ محمّدرضا ترکی، مجلۀ فرهنگ و هنر، شمارۀ 26، 140-145.
طبری، محمدبن جریر. (1391)، ترجمۀ تفسیر طبری، تصحیح حبیب یغمایی، تهران: دانشگاه تهران.
طسوجی، عبداللطیف (1379): هزارویک شب، تهران: جامی.
عطار نیشابوری، فریدالدین. (1392) الهینامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین. (1383) منطقالطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین. (1397) تذکرهالاولیا، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
عوفی، سدیدالدین. (1352) جوامعالحکایات و لوامعالروایات، تصحیح امیربانو کریمی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
عوفی، سدیدالدین. (1370) جوامعالحکایات و لوامعالروایات، تصحیح مظاهر مصفا، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
غازی ملطیوی، محمد. (1383) روضهالعقول، تصحیح محمد روشن و ابوالقاسم جلیلپور، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
غزالی، محمد. (1374) کیمیای سعادت، تصحیح حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی.
فراهی، برخوردار بن محمود ترکمان. (1336) داستانهای محبوبالقلوب، تصحیح علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.
فردوسی، حکیم ابوالقاسم. (1374) شاهنامه، براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: دفتر نشر داد.
فلکی، محمود. (1382) روایت داستان (تئوریهای پایهای داستاننویسی)، تهران: بازتابنگار
قزوینی، محمد صالح. (1371) نوادر (ترجمۀ محاضرات الادبا و مجاورات الشعرا)، تصحیح احمد مجاهد، تهران: سروش.
قشیری، ابوالقاسم .(1379) ترجمۀ رسالۀ قشیریه، تصحیح بدیعالزمان فروزانفر، تهران: علمی و فرهنگی.
کاشفی سبزواری، ملا حسین. (1336): انوار سهیلی، تهران،: امیرکبیر.
کاشفی سبزواری، ملا حسین.(1358) اخلاق محسنی، تصحیح مرتضی مدرس چهاردهی، تهران: علمیه.
گرگانی، فخرالدین اسعد. (1337) ویس و رامین، تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: طهوری.
مندنیپور، شهریار. (1383) کتاب ارواح شهرزاد (سازهها، شگردها و فرمهای داستان نو)، تهران: ققنوس.
مولوی، جلالالدین. (1375) مثنوی معنوی، تصحیح رینولد الین نیکلسون، تهران: طوس.
میبدی، رشیدالدین. (1382) تفسیر کشفالاسرار و عدهالابرار، تصحیح علی اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
میرصادقی، جمال. (1376) عناصر داستان، تهران: انتشارات سخن.
ناشناس . (1318) مجملالتواریخ و القصص، به تصحیح ملکالشعرا بهار، تهران: کلالۀ خاور.
ناصرخسرو قبادیانی. (1384) دیوان اشعار حکیم ناصرخسرو قبادیانی، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
نظامالملک طوسی، علی بن احمد. (1378) سیاستنامه، هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی.
نظامی گنجوی، الیاس بن محمد. (1335) خسروشیرین، تصحیح وحید دستگردی، تهران: ابن سینا.
نوری، محمد یوسف. (1381) مفاتیحالارزاق، تصحیح هوشنگ ساعدلو، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نیشابوری، ابوحفص عمربن حسن. (1354) منتخب رونقالمجالس، و بستانالعارفین، احمدعلی رجایی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
وارنر، رکس .(1386) دانشنامۀ اساطیر جهان، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیلپور، تهران: اسطوره.
وراوینی، سعدالدین .(1367) مرزباننامه، تصحیح محمد روشن، تهران: نشر نو.
هجویری، علیبن عثمان. (1383) کشفالمحجوب، تصحیح محمود عابدی، تهران: انتشارات سروش.
همدانی، محمدبن محمود. (1375) عحایبنامه، ویرایش جعفر مدرس صادقی، تهران: مرکز. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 194 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 86 |
||