آمار
| تعداد نشریات | 20 |
| تعداد شمارهها | 444 |
| تعداد مقالات | 3,517 |
| تعداد مشاهده مقاله | 3,839,656 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 2,556,121 |
تأثیر ناآرامیهای سیاسی و امنیتی بغداد بر افول تجاری بصره در قرن سوم هجری | ||
| مطالعات سیاسی بین النهرین | ||
| دوره 5، شماره 1 - شماره پیاپی 14، خرداد 1405، صفحه 107-137 اصل مقاله (1.94 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22126/mps.2026.13182.1122 | ||
| نویسنده | ||
| بهادر شهریاری* | ||
| استادیار، گروه تاریخ، دانشکدۀ معارف اسلامی، دانشگاه جامع امام حسین(ع)، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تحولات اقتصادی بصره در فاصلۀ قرن اول تا سوم هجری دورههایی از رونق و شکوفایی تا رکود و افول را نشان میدهد. در حالی که در قرن اول و دوم هجری بصره رونق فراوانی پیدا کرد و به یک مرکز معتبر تجارت منطقهای تبدیل شد و حتی جنبۀ بینالمللی یافت، از نیمههای قرن سوم دچار رکود شد. با توجه به تحولات بصره در دورۀ مزبور، فرض مقاله بر این امر واقع شده که تحول جایگاه بصره بهمیزان گستردهای متأثر از ساختار ارتباطی و اقتصادی آنجا رقم خورد که در پیوند با عوامل بیرونی و پیرامونی بود. لذا اینکه افول موقعیت بازرگانی بصره چگونه اتفاق افتاد سؤالی است که به روش توصیف و تحلیل تاریخی مورد بررسی قرار میگیرد. نتایج بررسی نشان میدهد رکود تجاری بصره ناشی از تداومِ گستردۀ ناآرامیهای سیاسی بغداد و آشفتگی امور خلافت از سال 220 هجری به بعد بود. این امر چرخۀ فعال تجاری خلیجفارس را که ذیل رابطۀ دشت، کرانه و دریا پدید آمده بود مختل کرد. با توجه به جایگاه برجستۀ سیاسی و اقتصادی بغداد (دشت و پسکرانه) در این چرخه، وقوع نابسامانیها و آشفتگی خلافت، خطِ فعال تجاری بغداد، بصره و خلیجفارس و جریان فعالیتهای بازرگانی دریایی را از رونق انداخت. پویایی حیات اقتصادی بصره نیز متکی به رونق این شبکۀ بازرگانی بود. با پیدایی این تحولات و تضعیف چرخۀ فعالیتها، موقعیت تجاری بصره نیز دچار رکود و افول شد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| بصره؛ بغداد؛ خلیجفارس؛ خلافت عباسی؛ بازرگانی دریایی | ||
| مراجع | ||
|
ابناثیر، عزالدین علی. (1371). الکامل: تاریخ بزرگ اسلام و ایران، 33 جلد، ترجمۀ ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علمی.
ابنالعبری. (1377). ترجمۀ تاریخ مختصرالدول، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
ابنخرداذبه، ابوالقاسم عبیدالله. (1370) المسالک والممالک، ترجمۀ حسین قرهچانلو، از روی متن تصحیحشدۀ دخویه، تهران: چاپخانۀ مهارت.
ابنخلدون، عبدالرحمن. (1363). تاریخ ابنخلدون، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابنرسته، احمد بن عمر. (1365). الاعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق حسین قرهچانلو، تهران: امیرکبیر.
ابنطقطقی، محمد بن علی. (1360). تاریخ فخری، ترجمۀ محمدوحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بحرانیپور، علی. (1391). «نقش اقتصادی و مواصلاتی دهانۀ اروندرود در روابط حکومتهای محلی منطقه با خلافت عباسی». پژوهشنامۀ تاریخهای محلی ایران، 1(1)، 6-17. https://journals.pnu.ac.ir/article_418.html
بلاذری، احمد بن یحیی. (1337). فتوحالبلدان، ترجمۀ محمد توکل، تهران: نشر نقره.
تاریخ سیستان. (1366). تصحیح ملکالشعرا بهار، تهران: کلالۀ خاور.
حموی بغدادی، یاقوت. (1380). معجمالبلدان، 2 جلد، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی کشور.
حورانی، جرج. ف. (1338). دریانوردی عرب در دریای در روزگار باستان و در نخستین سدههای میانه، ترجمۀ محمد مقدم، تهران: کتابخانۀ سینا.
دوری، عبدالعزیز. (1375). بغداد، ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و ایرج پروشانی، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
سلمانی گواری، ابوالفضل؛ خسروی، ابوذر. (1401). «تبیین موقعیت تجاری بغداد در دورۀ اول خلافت عباسی (132-232ق)». پژوهشنامۀ تاریخ تمدن اسلامی، 54(2)، 403-421. https://doi.org/10.22059/jhic.2022.336065.654311
سیرافی، سلیمان. (1381). سلسلةالتواریخ یا اخبار الصین و الهند، تهران: اساطیر.
شهریاری، بهادر؛ فروزانی، سید ابوالقاسم. (1398). «تأثیر زمینههای اقتصاد دریایی خلیجفارس در پیدایش قیام زنگیان (249 تا 255 هجری)». پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 13(24)، 232-252. https://doi.org/10.22111/jhr.2020.8157.1327
شیخلی، صباح ابراهیم سعید. (1362). اصناف در عصر عباسی، ترجمۀ هادی عالمزاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صفا، ذبیحالله. (1387). تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.
طبری، محمد بن جریر. (1375). تاریخ طبری، 16 جلد، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
عباسی، علیاکبر. (1403). «تحلیل تاکتیکهای الموفق بالله عباسی برای فرونشاندن شورش صاحبالزنج». تاریخ اسلام، 25(98)، 121-148. https://hiq.bou.ac.ir/article_72759.html
علیبیگی، حسین. (1386). «صاحب الزنج؛ چالشی دیگر در برابر دستگاه خلافت عباسی». نامۀ تاریخپژوهان، 11، 75-101.
قمی، شیخ عباس. (1333). تتمة المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء، به تصحیح علی محدثزاده، کتابفروشی مرکزی.
کاظمی، سجاد؛ بحرانیپور، علی. (1394). «دلایل برآمدن و زوال شهرهای مسیر رودخانۀ کارون در خوزستان قرون 4ـ3ه.ق». مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهشنامۀ انجمن ایرانی تاریخ)، 7(26)، 7-34. https://www.chistorys.ir/article_205306.html
گردیزی، ابوسعید عبدالحی. (1363). تاریخ گردیزی، تحقیق عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
لاپیدوس، ایرا. ام. (1376). تاریخ جوامع اسلامی، ترجمۀ محمود رمضانزاده، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. (1365). التنبیه و الاشراف، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، علمی و فرهنگی.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. (1374). مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
معزی، مریم. (1390). «تأثیر ویژگیهای راهبردی کنارههای خلیجفارس در حضور پیروان دینها و آیینهای راندهشده با تأکید بر قرمطیان بحرین». پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، ۱(۱)، ۱۵۹-۱۸۴. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22519726.1390.1.1.5.3
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، 2 جلد، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
مقدسی، طاهر بن مطهر. (1374). آفرینش و تاریخ، ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
مناظر احسن، محمد. (1383) زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ترجمۀ مسعود رجبنیا، تهران: علمی و فرهنگی.
نخجوانی، هندوشاه بن سنجر. (1357). تجاربالسلف (در تواریخ خلفا و وزرای ایشان)، تهران: کتابخانۀ طهوری.
نظامی، غلامحسین. (1383). نقش بصره در کرانههای شمالی خلیجفارس در روابط ایران و عثمانی (1049-1263ه.ق / 1847-1639م)، بوشهر: انتشارات بوشهر.
یعقوبی، احمد بن ابییعقوب. (1356). البلدان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
یعقوبی، احمد بن ابییعقوب. (1371). تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
References
Ali Beygi, H. (2007). “Sahib al-Zanj; Another challenge against the Abbasid Caliphate system”. Nameh-ye Tarikh Pajouhan, 11, 75-101. [In Persian].
Aliakbar Abbasi , (2024). “Analysis of the Policies of Al-Mowafaq Bellah Abbasi to Suppress the Rebellion of Saheb al-Zanj”. Hostory of Islam, 25(98), 121-148. [In Persian]. https://hiq.bou.ac.ir/article_72759.html
Bahrani pour, A. (2013). “The economic role of Arvand River opening in local governments relations with the Abbasid Caliphate”. Bianuual Research Journal of Iran Local Histories, 1(1), 6-17. [In Persian]. https://journals.pnu.ac.ir/article_418.html
Goody, J. (2004). Islam in Europe. Cambridge University Press.
Heidemann, S. (2006). The history of the industrial and commercial area of 'Abbāsid Al-Raqqa, called Al-Raqqa al-Muḥtariqa. Doctoral dissertation, University of London.
Kazemi, S., & Bahranipour, A. (2015). “Reasons for Rise and Fall of the Cities Adjacent to the Karun River in Khuzistan during 3rd and 4th Century AH”. Muṭāli̒āt-i tārīkh-i farhangī (Cultural History Studies), 7(26), 7-34. [In Persian]. https://www.chistorys.ir/article_205306.html
Kennedy, H. (2013). Crisis and continuity at the Abbasid court. Brill.
Moezzi, M. (2011). “The influence of the strategic characteristics of the Persian Gulf shores on the presence of followers of banished religions and sects with an emphasis on Bahrain's Qaramita”. Pajouheshnameh-ye Tarikh-e Islam, 1(1), 159-184. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22519726.1390.1.1.5.3
Naji, A. J., & Ali, Y. N. (1981). “The suqs of Basrah: Commercial organization and activity in a medieval Islamic city”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 24(3), 298-309. https://doi.org/10.1163/156852081X00130
Nöldeke, T. (1892). Sketches from Eastern history. Adam and Charles Black.
Philby, H. St. J. B. (1933). Harun al Rashid. University Press.
Salmani Gavari, A., & Khosravi, A. (2022). “The Trade in Baghdad during the First Period of the Abbasid Caliphate (749-848 AD.)”. Iranian Journal for the History of Islamic Civilization, 54(2), 403-421. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jhic.2022.336065.654311
Shahriari, B., & Forouzani, S. A. (2019). “The Impact of the Persian Gulf Maritime Economy on the Occurrence of the Zangian Resurrection (249 to 255 AH). Journal of Historical Researches of Iran and Islam, 13(24), 232-252. [In Persian]. https://doi.org/10.22111/jhr.2020.8157.1327
Waines, D. (1977). “The third century internal crisis of the Abbasids”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 20(3), 282-306. https://doi.org/10.2307/3631960 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 15 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 10 |
||